• Αγαπητέ επισκέπτη,

    Καλωσορίσατε στην προηγμένη multimedia εφαρμογή της ΔΕΠΑ! Με την πεποίθηση ότι ανάπτυξη, περιβάλλον και πολιτισμός μπορούν να συναντηθούν σε μια κοινή πορεία, παρουσιάζουμε τα αρχαιολογικά ευρήματα που ήρθαν στο φως κατά τις εργασίες τοποθέτησης του κεντρικού αγωγού Φυσικού Αερίου από τα Ελληνοβουλγαρικά σύνορα έως την Αττική.

    Τα ευρήματα τα οποία καλύπτουν μια συναρπαστική διαδρομή αιώνων, μας προσκαλούν σε ένα ζωντανό και δημιουργικό διάλογο με την πολιτιστική μας κληρονομιά.

    Καλή πλοήγηση στην ιστορία!

    Ευχαριστούμε θερμά το Υπουργείο Πολιτισμού καθώς και τις Εφορίες Αρχαιοτήτων για την παραχώρηση του φωτογραφικού υλικού για την δημιουργία της ηλεκτρονικής ψηφιοποίησης του λευκώματος.

    Γ' Εφορεία Προϊστορικών & Κλασικών Αρχαιοτήτων στην Αθήνα,
    Θ' Εφορεία Προϊστορικών & Κλασικών Αρχαιοτήτων στη Θήβα,
    ΙΔ' Εφορεία Προϊστορικών & Κλασικών Αρχαιοτήτων στη Λαμία,
    ΙΕ' Εφορία Προϊστορικών & Κλασικών Αρχαιοτήτων στη Λάρισα,
    ΙΣΤ' Εφορεία Προϊστορικών & Κλασικών Αρχαιοτήτων στη Θεσσαλονίκη,
    9η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων στη Θεσσαλονίκη και
    12η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων στη Καβάλα.

Το Έργο

Η κατασκευή του κεντρικού αγωγού Φυσικού Αερίου μήκους 511 χιλιομέτρων από τα σύνορα Ελλάδας-Βουλγαρίας έως την Αττική την περίοδο 1993-1995 στάθηκε αφορμή για τη διενέργεια ανασκαφών που έφεραν στο φως σημαντικά ευρήματα και αποκάλυψαν άγνωστες αρχαιολογικές θέσεις. Τα στοιχεία που συγκεντρώθηκαν αναδεικνύουν νέες και ενδιαφέρουσες πτυχές της πολιτιστικής δραστηριότητας και της ιστορικής εξέλιξης της χώρας.

Τα ανασκαφικά ευρήματα, όπως αγγεία, ειδώλια, γλυπτά, ταφικά κτερίσματα, επιτύμβιες στήλες και χρηστικά αντικείμενα, καλύπτουν ένα ευρύ χρονικό φάσμα από τη μυκηναϊκή έως τη βυζαντινή εποχή, συνθέτοντας μια γοητευτική εικόνα που εμπλουτίζει τις γνώσεις μας και διαφυλάσσει την ιστορική μνήμη.

Με στόχο την προστασία, συντήρηση, ανάδειξη και προβολή της πολιτιστικής μας κληρονομίας, η ΔΕΠΑ αντιμετώπισε την αρχαιολογική έρευνα ως πολύτιμο και αναπόσπαστο στοιχείο της συνολικής διάστασης του έργου, προσφέροντας σχετική υποστήριξη για την εκτέλεση των ανασκαφικών δραστηριοτήτων.

Απολογισμός Αρχαιολογικών Εργασιών

Ένας από τους σπουδαιότερους τομείς, στον οποίο η ΔΕΠΑ έδωσε ιδιαίτερη σημασία κατά τη διάρκεια της κατασκευής του αγωγού φυσικού αερίου, ήταν η αρχαιολογία. Από την αρχή του έργου γίνεται προσπάθεια να δημιουργηθούν οι κατάλληλες εκείνες προϋποθέσεις που θα επιτρέψουν την ομαλή διεξαγωγή των εργασιών παράλληλα με την πρόληψη της οποιασδήποτε καταστροφής των αρχαίων, την πλήρη συνεργασία με τις κατά τόπους Εφορείες Αρχαιοτήτων και τη σωστή οργάνωση των αρχαιολογικών εργασιών. Το αποτέλεσμα είναι να έρθουν στην επιφάνεια σημαντικά ευρήματα και να γίνουν γνωστές αρχαιολογικές θέσεις που πριν αγνοούνταν.

Όλα αυτά χρειάζονται βέβαια ιδιαίτερη προσπάθεια, συνεχή επαγρύπνηση στα τμήματα εργασίας που αφορούν εκσκαφές και δυνατότητα άμεσης επίλυσης των διαφόρων προβλημάτων που δημιουργούνται και που θα μπορούσαν να έχουν ως αποτέλεσμα την αδικαιολόγητη καθυστέρηση της κατασκευής του αγωγού ή την περίπτωση καταστροφής των αρχαίων λειψάνων. Για τον λόγο αυτό, σύμφωνα με τις υποδείξεις του Υπουργείου Πολιτισμού και κάτω από την εποπτεία των κατά τόπους Εφορειών Αρχαιοτήτων, αναλαμβάνουμε το έργο της προστασίας των ευρημάτων που τυχόν εμφανίζονται στο όρυγμα του αγωγού.

Από τον Οκτώβριο, λοιπόν, του 1992 και μετά ξεκινά ένα χρονικό εντατικών επιφανειακών ερευνών, ερευνητικών τομών και σωστικών ανασκαφών κατά μήκος των 511 χλμ, που χρειάστηκε να γίνει από τα σύνορα Ελλάδας-Βουλγαρίας μέχρι την Αττική για την τοποθέτηση του αγωγού. Δραστηριότητες που δεν είναι πάντοτε εύκολες στην πραγματοποίησή τους, καθώς πρέπει να αντιμετωπιστούν πολλές φορές αντίξοες καιρικές συνθήκες, λάσπη, χιονόνερο, βροχή.

Τον Νοέμβριο του 1993, μετά από ενημέρωση του τρόπου εργασίας και κατασκευής του αγωγού φυσικού αερίου στα γραφεία της ΔΕΠΑ, μεταφερόμαστε στα εργοτάξια του Λιτόχωρου (Ελ. Μαυρομάτη) και της Δορκάδας (Μ Φαρμάκη) με σκοπό την άμεση επίβλεψη των εργασιών.

Εκείνη την εποχή γίνονται εκσκαφές στην περιοχή του Κορινού Πιερίας για τον αγωγό φυσικού αερίου, παράλληλα με εργασίες για την κατασκευή του νέου αυτοκινητόδρομου και της σιδηροδρομικής γραμμής στην περιοχή του Μακρύγιαλου. Το σύνολο αυτών των δραστηριοτήτων παρακολουθείται από τον υπεύθυνο για την περιοχή αρχαιολόγο της Εφορείας, ο οποίος μας ενημερώνει ότι στην περιοχή Κρανιά Κορινού υπάρχει αρχαίος οικισμός και αρχαίο νεκροταφείο, τα οποία είναι ήδη γνωστά από τα έργα κατασκευής του Α' κλάδου της εθνικής οδού Κατερίνης-Θεσσαλονίκης και από γεωτρήσεις σε αγρούς της περιοχής. Πραγματικά, μετά από κάποιες ημέρες εκσκαφών, στο 354 χλμ. του αγωγού, εμφανίζονται αργοί λίθοι, σε χώμα που δεν δικαιολογεί την ύπαρξή τους και είναι αποτέλεσμα ανθρώπινης δραστηριότητας. Έτσι, ξεκινάμε τις ανασκαφικές εργασίες. Διαρκούν δύο μήνες και έρχεται στο φως μέρος του ελληνιστικού οικισμού. Αποκαλύπτονται τμήματα σπιτιών, δωμάτια, εστίες και πολλά αντικείμενα της καθημερινής ζωής.

Τα διάφορα αντικείμενα, καθώς και τα θραύσματα της κεραμικής συλλέγονται προσεκτικά και γίνεται συστηματική φωτογράφηση των τομών. Μετά την πλήρη αποκάλυψη οποιουδήποτε αρχαίου χώρου τυχαίνει να βρίσκεται στην πορεία του αγωγού, πραγματοποιείται τοπογραφική αποτύπωση των αρχιτεκτονικών λειψάνων με τα πιο σύγχρονα μέσα από Τοπογράφο Μηχανικό του έργου.

Οι πέτρες αφαιρούνται και μετά από έγκριση της ΙΣΤ' Εφορείας Αρχαιοτήτων ο σωλήνας τοποθετείται μέσα στον αγωγό.

Η κατασκευή του αγωγού φυσικού αερίου γίνεται αφορμή για την πρώτη ανασκαφική έρευνα του παραπάνω οικισμού και την αρχή για μια μελλοντική επιστημονική ανασκαφή καθώς τον προσδιορισμό του χρόνου της εγκατοίκησης, αφού βρέθηκαν νομίσματα και μία συλλογή πολύτιμων για την έρευνα κινητών ευρημάτων.

Παράλληλα, με τη διεξαγωγή της ανασκαφής του Κορινού, ειδοποιούμαστε για την εύρεση ενός αγγείου στην περιοχή της Περίστασης Πιερίας. Με δύο εργάτες πηγαίνουμε στο 348χλμ. του αγωγού για να διαπιστώσουμε τι συμβαίνει. Στην παρειά του ορύγματος έχει εμφανισθεί η "κοιλιά" ενός αγγείου του οποίου το μέγεθος δεν μπορεί να εξακριβωθεί, αλλά μας δίνει ενδείξεις ότι πρόκειται για τεράστιο αποθηκευτικό αγγείο. Αν και φαίνεται απλό, θα χρειαστούν περίπου δύο εβδομάδες για να μπορέσουμε να φτάσουμε στο σημείο έδρασής του. Παρά τις προσπάθειές μας δεν θα καταφέρουμε να το βγάλουμε ακέραιο. Η υγρασία έχει κάνει τα τοιχώματά του εύθρυπτα. Σε κομμάτια το μεταφέρουμε στο αρχαιολογικό μουσείο του Δίου για συντήρηση και αποθήκευση.

Ο Ιανουάριος του 1993 περνά χωρίς ανασκαφικές δραστηριότητες, καθώς επικρατούν άσχημες καιρικές συνθήκες. Τον Φεβρουάριο και τον Μάρτιο γίνονται δοκιμαστικές τομές κατά μήκος του άξονα, στο 314 χλμ., στην περιοχή Κουκούλα Πλαταμώνα στην Πιερία. Εδώ έχουμε ένα συστηματικό νεκροταφείο το οποίο έχει συληθεί πολλές φορές από αρχαιοκάπηλους της ευρύτερης περιοχής. Επιθυμία της Εφορείας είναι να διασωθεί οτιδήποτε μπορεί να δώσει στοιχεία για τη δραστηριότητα των αρχαίων κατοίκων της περιοχής. Ένας πήλινος αγωγός νερού κατασκευασμένος σε κομμάτια και συνδεδεμένος με τέτοιο τρόπο ώστε να μην υπάρχει διαρροή νερού και ένα θεμέλιο σπιτιού έρχονται στο φως.

Οι εργασίες για τον αγωγό στο νομό Λάρισας ξεκινούν στις 29-01-93. Οφείλουμε να ομολογήσουμε ότι η συνεργασία μας με την αρμόδια Εφορεία Αρχαιοτήτων, όπως και με όλες τις κατά τόπους Εφορείες, υπήρξε αρμονική και άκρως δημιουργική. Αρχικά πραγματοποιούνται κάποιες προληπτικές αυτοψίες. Στις 03-03-93 μια έκπληξη μας επιφυλάσσεται στην περιοχή βορειοανατολικά του χωριού Ιτέα. Αργά το απόγευμα ειδοποιούμαστε ότι ένα μηχάνημα του εργολάβου έπεσε μέσα σε τάφο κατά τη διάρκεια της διαμόρφωσης της ζώνης εργασίας στο 294 χλμ. του αγωγού. Οι εργασίες ξεκινούν αμέσως και παρά τις αντίξοες καιρικές συνθήκες και το έντονα ανάγλυφο τοπίο, αποκαλύπτεται ένας μεμονωμένος τάφος που περιέχει τρεις ταφές. Μοναδικό κτέρισμά του αποτελεί ένα άβαφες χυτροειδές αγγείο.

Τον Ιούλιο του 1993, στο 504 χλμ του αγωγού, κοντά στο χωριό Προμαχώνα Σερρών, στη θέση "Κλειδί" εμφανίζεται άφθονη κεραμική βυζαντινής περιόδου, καθώς και ενδείξεις ύπαρξης νεκροταφείου. Πράγματι, μετά το πέρας των ανασκαφών που διαρκούν ένα μήνα και εκτείνονται σε όλο το πλάτος της ζώνης εργασίας, αποκαλύπτεται νεκροταφείο βυζαντινών χρόνων που εκτείνεται κάθετα στην πορεία του αγωγού. Κρίνεται σκόπιμο να πραγματοποιηθεί καμπύλη δυτικότερα αλλά και στη θέση αυτή του αγωγού εμφανίζονται τάφοι με τον ίδιο ακριβώς προσανατολισμό. Οι τάφοι είναι κιβωτιόσχημοι. Αφού ολοκληρώνεται η αποκάλυψη τους και η συλλογή των αντικειμένων, γίνεται ο σχεδιασμός τους και η τοπογραφική τους τοποθέτηση μέσα στο χώρο, ο οποίος και φωτογραφίζεται. Όλα τα στοιχεία παραδίνονται στην 12η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων στην Καβάλα, υπό την εποπτεία της οποίας πραγματοποιήθηκε η ανασκαφή. Στη συνέχεια οι τάφοι αφαιρούνται και τοποθετείται ο αγωγός στο όρυγμα.

Τον Αύγουστο του 1993, στο 109 χλμ του αγωγού, κοντά στο χωριό Χαιρώνεια Βοιωτίας, κατά τη διάνοιξη της ζώνης εργασίας αποκαλύπτεται παλαιοχριστιανικός ναός. Οι αρχαιολογικές εργασίες συντονίζονται πλέον από το εργοτάξιο της Θήβας (Μ. Φαρμάκη). Έτσι στις 9 Αυγούστου ξεκινά η ανασκαφή η οποία διαρκεί 3 περίπου μήνες και εκτείνεται σ' όλο το πλάτος της ζώνης εργασίας. Αποκαλύπτεται τρίκογχος ναός στρωμένος με λευκές ψηφίδες και δομημένος με αρχαίο υλικό σε δεύτερη χρήση. Εκτός από τον κυρίως ναό αποκαλύπτονται και διαφόρων διαστάσεων δωμάτια που τον περιβάλλουν. Η ανασκαφή ολοκληρώνεται και όλο το υλικό παραδίνεται στη Θ' Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων στην Θήβα. Καθώς το ανατολικό όριο του συγκροτήματος γίνεται γνωστό, από δοκιμαστικές τομές που πραγματοποιούνται, γίνεται παράκαμψη, ώστε να διασωθεί ακέραιο το οικοδόμημα .

Τους επόμενους μήνες (Σεπτέμβριο, Οκτώβριο, Νοέμβριο) ανατολικά του χωριού Δαύλεια, στο 117,5 χλμ. του αγωγού εμφανίζεται τμήμα οικισμού. Η ανασκαφή περιορίζεται μόνο στο πλάτος του ορύγματος για τον αγωγό. Τμήματα σπιτιών, δρόμων (λιθόστρωτο) αλλά και αντικείμενα της καθημερινής ζωής των κατοίκων, που φανερώνουν τις συνήθεις δραστηριότητες τους και ζωντανεύουν μια αλλοτινή πραγματικότητα, βλέπουν το φως του παρόντος χρόνου.

Mετά από την συλλογή όλων των ευρημάτων και την καταγραφή των πολύτιμων στοιχείων, οι αρχαιότητες αφαιρούνται, έχοντας την έγκριση της Θ' Εφορείας Αρχαιοτήτων. Τον επόμενο μήνα, 500 μ νοτιότερα, αποκαλύπτεται φράγμα το οποίο εκτείνεται κάθετα στον αγωγό. Η εκεί περιοχή δικαιολογεί απόλυτα ένα υδραυλικό έργο μιας και στα βορειοανατολικά του φράγματος υπάρχει ο ποταμός Κηφισός, ενώ στα δυτικά υπήρχε, σύμφωνα με τις ρήσεις των ντόπιων, ρέμα νερού που ονομαζόταν Βρανέζος και πηγάζει από το παρακείμενο βουνό. Προφανώς το φράγμα διοχέτευε το νερό του Βρανέζου στον Κηφισό ώστε να εξασφαλίζεται περισσότερη ροή για μεγαλύτερη γονιμότητα στην καλλιεργήσιμη γη. Αφού αποκαλύπτουμε τμήμα του φράγματος και διαπιστώνουμε το υλικό και το τρόπο δομής του, ο αγωγός εισάγεται στο όρυγμα.

Μία περιοχή για την οποία έχουμε σίγουρες ενδείξεις ύπαρξης αρχαιοτήτων, χωρίς να έχουν προηγηθεί εκσκαφικές εργασίες, είναι το ύψωμα ''Καραλή'' της κοινότητας Αιγάνης Λάρισας, στο 308 χλμ. του αγωγού. Η πρώτη χάραξη περνάει πάνω από την κορυφή του λόφου, όπου είναι ήδη γνωστή στην αρχαιολογική υπηρεσία μία ελληνιστική θέση. Μετά από αλλαγή, που γίνεται σύμφωνα με τις οδηγίες της ΙΕ' Εφορείας, πραγματοποιούνται δοκιμαστικές τομές κατά μήκος του άξονα του αγωγού, καθώς έχουν εμφανιστεί θραύσματα αγγείων, κεραμίδες στέγης και ενδείξεις τοίχων σε διάφορα σημεία. Συνολικά αποκαλύπτονται τρεις τοίχοι οικοδομημάτων και ένας εντυπωσιακά μεγάλου πλάτους τοίχος, ο οποίος πρέπει να είχε οχυρωματικό χαρακτήρα, όλα ελληνιστικής περιόδου. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η κεραμική αυτής της περιόδου, χαρακτηριστικά κομμάτια της οποίας βρίσκουμε στους χώρους που ορίζουν οι τοίχοι.

Μετά το πέρας της ανασκαφής ο χώρος κηρύσσεται αρχαιολογικός. Νιώθουμε ιδιαίτερη συγκίνηση γνωρίζοντας ότι με την κατασκευή του αγωγού έχουμε συμβάλλει παράλληλα στην προώθηση και την προβολή του πολιτισμού μας και έχουμε κάνει την αρχή για μια πιο διεξοδική επιστημονική ανασκαφή.

Πριν τελειώσει ο Δεκέμβριος αποκαλύπτεται στο 105 χλμ του αγωγού στην αγροτική περιοχή της κοινότητας "Θουρίου" Βοιωτίας λιθόστρωτο. Καθώς ολοκληρώνεται η ανασκαφή αναρωτιόμαστε μήπως αυτός ο δρόμος συνέδεε στην αρχαιότητα δύο αταύτιστους μέχρι σήμερα, μεγάλους προφανώς οικισμούς, μιας και το πλάτος του λιθόστρωτου δείχνει ότι δεν πρόκειται για έναν απλό επαρχιακό δρόμο αλλά για μια κύρια οδική αρτηρία που επέτρεπε ακόμα και τη διέλευση τροχήλατης άμαξας. Δυστυχώς όμως ούτε ο χρόνος ούτε η φύση της δουλειάς μάς επέτρεψε να βρούμε την αρχή και το τέλος αυτής της οδού. Εντούτοις πιστεύουμε ότι είναι σημαντικό το γεγονός ότι από αυτήν την ανασκαφή δόθηκαν οι ενδείξεις που ίσως αργότερα οδηγήσουν σε κάποια ανακάλυψη πολύ σημαντική.

Εξακολουθούμε να βρισκόμαστε στην περιοχή του "Θουρίου", στη θέση που οι ντόπιοι ονομάζουν "Kουμούλια", ένα χιλιόμετρο νοτιότερα της προηγούμενης ανασκαφής. Εκεί, κατά την εκσκαφή του ορύγματος παρουσιάζεται πολλή κεραμική με αποτέλεσμα οι εργασίες για τον αγωγό να σταματήσουν και να αρχίσει η ανασκαφή. Ο χειμώνας είναι βαρύς αλλά ο χρόνος μας πιέζει και αναγκαζόμαστε να δουλέψουμε κάτω από δύσκολες καιρικές συνθήκες. Το αποτέλεσμα όμως μας αποζημιώνει. Η ανασκαφή επεκτείνεται σ' όλο το πλάτος της ζώνης εργασίας και αποτέλεσμα αυτής είναι η επιβεβαίωση των σκέψεων-υποθέσεών μας με αφορμή τις εργασίες στο 105 χλμ. με την αποκάλυψη της λιθόστρωτης οδού, ότι εδώ έχουμε να κάνουμε με οικισμό, τμήμα του οποίου ίσως είναι το λιθόστρωτο της προηγούμενης ανασκαφής.

Τον Ιανουάριο του 1994 ανοίγεται για την ελληνική ιστορία και για μας ένα μεγάλο κεφάλαιο. Με την εκσκαφή του ορύγματος στο 214 χλμ του αγωγού, στην περιοχή του Διλόφου Λάρισας εμφανίζονται τα λείψανα ενός αγνώστου μέχρι τώρα μυκηναϊκού οικισμού. Παρότι δεν επεκτεινόμαστε εκτός του ορύγματος φέρνουμε στο φως τμήματα σπιτιών, δωματίων, ένα εκ των οποίων με την είσοδο του, τουλάχιστον μια εστία και έντονα ίχνη καύσης. Λόγω των κατάλληλων συνθηκών του χώματος καταφέρνουμε να αποτυπώσουμε ίχνη δοκαριών και διαφόρων ξυλοκατασκευών.

Η σημασία της ανασκαφής του Διλόφου έγκειται στο γεγονός ότι μια νέα θέση εμφανίζεται στο χάρτη της Ελλάδας, τροφοδοτώντας μας με νέα επιστημονικά στοιχεία για την μελέτη της μυκηναϊκής περιόδου, την ακτίνα εξάπλωσης του πολιτισμού των μυκηναίων και τις επιδράσεις που είχαν σε περιοχές οι οποίες βρίσκονταν μακριά από την επικράτειά τους.

Το επόμενο ανασκαφικό μας βήμα γίνεται τον Μάρτιο του 1994 στα νότια του Τιλφουσίου όρους, του νομού Βοιωτίας, στο 88,4 χλμ του αγωγού. Εκεί αποκαλύπτεται ένας κιβωτιόσχημος τάφος. Η ταφή, με βάση το μέγεθος των κοσμημάτων που βρέθηκαν σ' αυτήν, χαρακτηρίζεται παιδική. Προφανώς πρόκειται για μεμονωμένο τάφο και όχι για συστηματικό νεκροταφείο. Τα αισθήματα που μας πλημμυρίζουν τη στιγμή της αποκάλυψης είναι μοναδικά. Δεν αποκαλύπτουμε μόνο μια ταφή και τα κτερίσματά της, αλλά δημιουργούμε ξανά έναν ολόκληρο κόσμο με τα χαρακτηριστικά του.

Στην ίδια περίπου περιοχή συνεχίζουμε να δουλεύουμε και τον υπόλοιπο Μάρτιο. Βορείως του Τιλφουσίου όρους, στο 90,8 χλμ του αγωγού, κατά την εκσκαφή αποκαλύπτεται γεωμετρικό νεκροταφείο άγνωστο έως τώρα. Οι εργασίες μας περιορίζονται μέσα στο όρυγμα. Η Θ' Εφορεία Αρχαιοτήτων αναλαμβάνει την ανασκαφή εκτός του ορύγματος, η οποία συνεχίζεται μέχρι σήμερα. Τα ευρήματα μας ενθουσιάζουν και εντείνουν συγχρόνως τη θέλησή μας τόσο που δεν νιώθουμε καθόλου τη σωματική κούραση να μας βαραίνει.

Παράλληλα με τις εκσκαφικές εργασίες στο νομό Βοιωτίας, ολοκληρώνονται οι ανασκαφές στο νομό Λάρισας. Από το Εργοτάξιο της Λαμίας συντονίζονται πλέον οι ανασκαφικές εργασίες στο νομό Φθιώτιδος (Ελ. Μαυρομάτη). Στην περιοχή Ταράτσας - Αγ. Παρασκευής Λαμίας, στο 179,5 χλμ. του αγωγού, διερχόμαστε από αρχαιολογική περιοχή άγνωστης χρονολογικής περιόδου, το Μάρτιο του 1994. Η ΙΔ' Εφορεία Αρχαιοτήτων αρχίζει την έρευνα με δοκιμαστικές τομές, με σκοπό να εντοπίσει την έκταση των αρχαίων και να τα προσδιορίσει χρονολογικά.

Η ανασκαφή διαρκεί τέσσερις μήνες. Από την έρευνα στις τομές και το όρυγμα του αγωγού αποκαλύπτονται:

α) 103 τάφοι, σε πυκνή διάταξη οικοδομημένοι από μικρούς πλακαρούς λίθους, με λίθινη επικάλυψη. Συνιστούν οργανωμένο νεκροταφείο χριστιανικών χρόνων. Οι τάφοι περιέχουν εκτάδην τοποθετημένες ταφές, ακτέριστες - συνήθως - μερικές από τις οποίες εδράζονται σε δάπεδο από πήλινες πλάκες. Πολύ συχνό είναι το φαινόμενο των ανακομιδών, αν και οι τάφοι είναι σχετικά αβαθείς, περίπου 0,30μ.

β) 6 τάφοι του κιβωτιόσχημου τύπου πρωτογεωμετρικής περιόδου, μερικοί από τους οποίους καλύπτονται από τύμβο με λίθινο μανδύα. Οι τάφοι περιέχουν ανεσταλμένες στο πλάι ταφές που συνοδεύονται από ένα μικρό αγγείο, τοποθετημένο συνήθως εντός του τάφου αλλά και εκτός αυτού. Ο πλουσιότερα κτερισμένος τάφος (με διακοσμημένη κεραμική της ΠΓ περιόδου και σιδερένια αντικείμενα) αποτελεί την κεντρική ταφή του τύμβου.

Είναι εκπληκτικό το πόσο εμμένουν οι εκάστoτε κάτοικοι της περιοχής στη χρησιμοποίηση του συγκεκριμένου χώρου της Αγ. Παρασκευής ως χώρου ταφών, συμπέρασμα που αβίαστα εξάγεται από την επαναλαμβανόμενη χρήση για αυτόν το σκοπό.

γ) οικοδομικά λείψανα μυκηναϊκής περιόδου (τμήματα τοίχων και στρώμα καταστροφής), με λείψανα πιθαριού “insitu” τοποθετημένου στο δάπεδο.

Ενδιαφέρουσα παραμένει η μελέτη του ανασκαφικού υλικού, συμπεριλαμβανημένων και των οστών, για την διεξαγωγή συμπερασμάτων σημαντικών για την ιστορική πορεία και την ανθρωπολογική κατανομή της περιοχής.

Ο Απρίλιος μας βρίσκει κοντά στο χωριό "Βάγια" Βοιωτίας, εννέα περίπου χιλιόμετρα βόρεια από τη Θήβα. Εκεί στα 68,4 χλμ., 68,6 χλμ, και στο 68,8 χλμ του αγωγού αποκαλύπτουμε δυο ρωμαϊκές αγροικίες και ένα κλασικό αρχαϊκό νεκροταφείο. Η ανασκαφή διαρκεί τέσσερις περίπου μήνες οι οποίοι αποδεικνύονται πολύ αποκαλυπτικοί και ενδιαφέροντες για την αρχαιολογία. Η μία αγροικία έχει εντυπωσιακή υδροσυλλεκτική κατασκευή και τέτοια δομή που μας επιτρέπει να υποθέσουμε ότι χρησίμευε για πατητήρι σταφυλιών. Και στις δύο ρωμαϊκές αγροικίες έχουν χρησιμοποιηθεί κλασικές επιτύμβιες στήλες ως υλικό τοιχοδομίας και για το δάπεδο πλίνθοι (opusspicatum). Νιώθουμε ιδιαίτερη περηφάνια όταν βλέπουμε αυτές τις στήλες τοποθετημένες στην αυλή του μουσείου της Θήβας όπου ο επισκέπτης μπορεί να τις θαυμάσει και να διαβάσει τα ονόματα των νεκρών που αυτές φέρουν.

Το ίδιο εντυπωσιακά είναι και τα αποτελέσματα από την ανασκαφή στο νεκροταφείο. Εμφανίζονται τάφοι κεραμοσκεπείς, λακκοειδείς, λάρνακες, και ταφικοί πίθοι. Όλα τα κτερίσματα των τάφων μεταφέρονται και φυλάσσονται στο μουσείο της Θήβας. Οι ανασκαφές στη θέση αυτή ολοκληρώνονται στα τέλη Ιουλίου του 1995.

Παράλληλα, η Λοκρίδα αποδίδει ευρήματα, μερικά από τα οποία είναι μοναδικά για τις περιοχές στις οποίες ανακαλύπτονται. Στην Αμφίκλεια, στη θέση "Βρίλια” στο 134 χλμ. του αγωγού, έρχονται στο φως και ανασκάπτονται τάφοι που ανήκουν σε άγνωστο μέχρι τώρα νεκροταφείο, της κλασικής περιόδου. Συνολικά βρεθήκαν δέκα κιβωτιόσχημοι τάφοι, τρεις ταφές στο χώμα, δύο ταφές σε πίθους και δύο πώρινες λάρνακες. Οι νεκροί συνοδεύονταν από κτερίσματα, κυρίως αγγεία, χάλκινα κοσμήματα, όπλα, στλεγγίδες, νομίσματα, εξαρτήματα ένδυσης κλπ. Μερικά από τα αγγεία διακοσμούνται με παραστάσεις ερυθρόμορφης τεχνοτροπίας.

Στην κτηματική περιφέρεια Παλαιοχωρίου συμπληρώνονται οι γνώσεις μας για δύο νέους αρχαιολογικούς χώρους. Αρχές Ιουλίου του ίδιου χρόνου αποκαλύπτουμε στο 144,5 χλμ. του αγωγού και στη θέση "Μάρμαρα" δωμάτια ενός κτίσματος ρωμαϊκών χρόνων, ίσως μια “villarustica”. Τα ευρήματα συνίστανται σε χάλκινα νομίσματα, σιδερένια καρφιά, μία σιδερένια αιχμή βέλους, μολύβδινους συνδέσμους και θραύσματα γυάλινων αγγείων. Μέσα Αυγούστου εμφανίζονται δυο κιβωτιόσχημοι τάφοι στο 148 χλμ, στο Παλαιοχώρι Φθιώτιδος και ακολουθούν οκτώ πιθάρια της ΠΓ περιόδου στο 147 χλμ. που αποδίδουν χαρακτηριστική κεραμική και σημαντικό αριθμό χάλκινων κοσμημάτων, περονών, ψελίων, σφηκωτήρων, περιάπτων και περιδεραίων. Η εύρεση στη θέση αυτή ενός πρωτογεωμετρικού νεκροταφείου είναι μεγάλης ιστορικής σημασίας, διότι αποτελεί την πρώτη ένδειξη χρήσης του χώρου σε τόσο πρώιμη περίοδο.

Νοτιοανατολικά των ταφικών πίθων, στη θέση Παληόβρυση, ανακαλύπτονται ρωμαϊκά κτίρια και δύο κεραμοσκεπείς τάφοι, λιθόστρωτο στο 149 χλμ, στη θέση "Κόκκαλη" και ρωμαϊκή κατασκευή με δάπεδο από πήλινες πλάκες στρωμένες και στερεωμένες σε σκληρό υδραυλικό κονίαμα που ίσως χρησίμευε ως υδατοδεξαμενή στο 146 χλμ. Στο σύνολό τους οι αποκαλυφθείσες αρχαιότητες προσφέρουν τη δυνατότητα για μια αρτιότερη προσέγγιση στην ιστορία της όχι πλήρως ερευνημένης και μελετημένης περιοχής του νομού Φθιώτιδας.

Παράλληλα, διεξάγονται έρευνες στο Αμπελοχώρι και στα περίχωρα των Θηβών, όπου αποκαλύπτουμε βυζαντινούς κεραμοσκεπείς τάφους.

Ενώ όλα δείχνουν ότι οι αρχαιολογικές εργασίες έχουν τελειώσει στο νομό Φθιώτιδος ειδοποιούμαστε από τον εργολάβο ότι κατά τον καθαρισμό του ήδη κατασκευασμένου ορύγματος εμφανίστηκε τάφος. Αν και το μηχάνημα έχει καταστρέψει τη δομή του, εντούτοις συλλέγουμε τα οστά, ένα νόμισμα και θραύσματα αγγείων. Η ταφή πρέπει να ήταν κεραμοσκεπής.

Ο Δεκέμβριος του 1994 μας βρίσκει στο νομό Πιερίας, για άλλη μια φορά, για την παρακολούθηση των εκσκαφών στο Νέο Παντελεήμονα. Είναι ιδιαίτερη τύχη για μας η αποκάλυψη τμήματος του πήλινου αγωγού που έδινε νερό από τους γύρω λόφους στο Κάστρο του Πλαταμώνα. Με τη βοήθεια ενός κατοίκου της περιοχής αποτυπώνουμε την πορεία του.

Σήμερα, παρακολουθούμε τις εργασίες που γίνονται στην περιοχή της Θεσσαλονίκης και προσπαθούμε να συνδυάσουμε την κατασκευή του αγωγού με τη συμβολή μας στη μελέτη του αρχαίου πολεοδομικού ιστού της πόλης. Ήδη έχει έρθει στο φως ένας σημαντικός παλαιοχριστιανικός ναός ο οποίος ερευνήθηκε από την 9η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων και τμήματα της αρχαίας πόλης και των νεκροταφείων της.

Παράλληλα, στην Αττική στην περιοχή της λίμνης Κουμουνδούρου γίνεται επιφανειακός καθαρισμός της Ιεράς Οδού, της οποίας ένα αρκετά μεγάλο τμήμα έχει διασωθεί πλησίον της ζώνης εργασίας του αγωγού φυσικού αερίου.

  • ΑΤΤΙΚΗ - Ιερά Οδός

    Ίχνη της αρχαίας Ιεράς Οδού, που ένωνε την πόλη της Αθήνας με την πόλη της Ελευσίνας στην αρχαιότητα, εντοπίσθηκαν το φθινόπωρο του 1996, με αφορμή τις εκσκαφικές εργασίες για την τοποθέτηση του αγωγού φυσικού αερίου στην Λίμνη Κουμουνδούρου.

    Πρόκειται για το ήδη γνωστό από τις δημοσιεύσεις του αρχιτέκτονα Ιων. Τραυλού, τμήμα της αρχαίας Ιεράς Οδού, που περνούσε από την κορυφή του Λόφου της Ηχούς και κατηφόριζε προς τους "Ρειτούς", τις δύο Λίμνες, που ανήκαν άλλοτε στην κυριαρχία του Ιερού της Ελευσίνας.

    Από τις δύο αυτές Λίμνες αφιερωμένες στις δύο Ελευσίνιες θεότητες, σώζεται σήμερα μόνο η νότια πλευρά, η "προς το Άστυ" που ταυτίζεται με την σημερινή Λίμνη Κουμουνδούρου.

    Από την Ιερά Οδό διήρχετο, όπως είναι γνωστό η Πομπή των Ελευσινίων Μυστηρίων, με επικεφαλής την ιέρεια, τον ιεροφάντη και τον δαδούχο. Εδώ μάλιστα στους "Ρειτούς" - στα σύνορα της χώρας των Αθηναίων και της χώρας των Ελευσινίων - Αθηναίοι αξιωματούχοι προϋπαντούσαν την πομπή των Ελευσινίων που έρχονταν από την Ιερά Οδό, που ήταν στρωμένη με λουλούδια και κατευθύνονταν προς την Ιερά Πύλη του τείχους της Αθήνας, με προορισμό το Ελευσίνιο, κάτω από την Ακρόπολη.

    Από τα δυο αναλήμματα, τους τοίχους που συγκρατούσαν τις επιχώσεις της αρχαίας οδού, σώζεται σήμερα καλύτερα το δυτικό, δυσδιάκριτο λόγω της πυκνής θαμνώδους βλάστησης, που καθαρίστηκε σε μήκος περίπου 200μ.

     

    Ευρήματα
  • ΒΟΙΩΤΙΑ - Βάγια

    ΕΠΙΤΥΜΒΙΕΣ ΣΤΗΛΕΣ
    Στην περιοχή Βάγια του νομού Βοιωτίας αποκαλύφθηκε αρχαϊκό-κλασικό νεκροταφείο με ιδιαίτερα σημαντικές επιτύμβιες στήλες, αρκετές από τις οποίες βρέθηκαν σε δεύτερη χρήση, ως υλικό δόμησης, σε ρωμαϊκές αγροικίες κοντά στο νεκροταφείο.

    ΑΡΥΒΑΛΛΟΙ
    Πολλοί αρύβαλλοι βρέθηκαν στο αρχαϊκό - κλασικό νεκροταφείο ως κτερίσματα των νεκρών.

    Ο αρύβαλλος, μικρό αγγείο γεμάτο λάδι χρησιμοποιείτο από τους αθλητές για να αλείφουν τα σώματά τους και να καθαρίζουν το δέρμα τους μετά τις ασκήσεις. Συνήθως κρεμόταν από τον καρπό των αθλητών ή στον τοίχο μαζί με άλλα είδη που χρησιμοποιούσαν οι αθλητές όπως η στλεγγίδα, το σφουγγάρι κλπ.

    Ως προς το σχήμα διακρίνονται δύο κύριοι τύποι αρυβάλλων:

    • Ο “κορινθιακός " τύπος. Σφαιρικός αρύβαλλος με δισκοειδές χείλος και πόδι χωρίς βάση, ο οποίος συνήθως έχει μία λαβή. Επέζησε ως το 520 π Χ.
    • 'Ένας άλλος τύπος, ο οποίος δημιουργείται στην Αττική περί τα τέλη του 6ου αι πΧ. και διατηρείται μέχρι τον πρώιμο 4ο αι πΧ. Διακρίνεται από το ημισφαιρικό στόμιο, τις δύο μικρές λαβές και την επίπεδη ή στρογγυλή βάση. Το συνηθισμένο ύψος των αρυβάλλων κυμαίνεται από 5 έως 13 εκ.

    Η μέθοδος κατασκευής είναι η ίδια. Το σώμα κατασκευαζόταν μονοκόμματο.

     

    Ευρήματα
  • ΦΘΙΩΤΙΔΑ - Αμφίκλεια-Θέση Βρίλια

    Ένα άγνωστο κλασικό νεκροταφείο εμφανίστηκε σ' αυτήν την περιοχή. Ερευνήθηκαν συνολικά 17 τάφοι.

    Από αυτούς οι δέκα ήταν κιβωτιόσχημοι, με πλευρές και κάλυμμα από μονόλιθες αδροκομμένες πλάκες, οι δύο ταφικοί πίθοι, τρεις ήταν απλές ταφές σε λάκκους στο χώμα και δύο πώρινες λάρνακες.

    Όλοι είχαν προσανατολισμό ανατολικά - δυτικά και περιείχαν το σκελετό ενός νεκρού συνεσταλμένου με το κεφάλι προς τα ανατολικά. Οι νεκροί συνοδεύονταν από αγγεία πόσης και μεταφοράς υγρών. Αγγεία είχαν συχνά τοποθετηθεί και έξω από τον τάφο πάνω στο κάλυμμα, ίσως χρησιμοποιηθέντα κατά την τελετή της ταφής.

    Σε έναν από τους τάφους είχαν τοποθετηθεί μερικά ειδώλια. Σε επτά άλλους εκτός από αγγεία βρέθηκαν χάλκινα δαχτυλίδια, μία χάλκινη φουρκέτα, σιδερένια μαχαίρια, σιδερένιες στλεγγίδες και χάλκινα αγγεία. Η παρουσία των στλεγγίδων σε μερικούς από τους τάφους προσδιορίζουν το φύλλο και την απασχόληση του νεκρού, δηλαδή πρόκειται για νέους άνδρες αθλητές. Σε έναν από τους νεκρούς είχε δοθεί εκτός των άλλων και ένα ασημένιο νόμισμα για πληρωμή του Χάροντα.

    Σε απόσταση από το νεκροταφείο αποκαλύφθηκαν επίσης λείψανα οικοδομημάτων της ρωμαϊκής εποχής που ανήκουν ίσως σε αγροτική βίλα.

     

    Ευρήματα
  • ΦΘΙΩΤΙΔΑ - Παλαιοχώρι - Θέση Παληόβρυση

    Αποτέλεσμα των εκσκαφών του χάνδακα για την τοποθέτηση του αγωγού φυσικού αερίου υπήρξε η αποκάλυψη ενός αγνώστου νεκροταφείου των γεωμετρικών χρόνων.

    Ανασκάφηκαν πέντε ταφικοί πίθοι που περιείχαν από έναν σκελετό νεκρού θαμμένο σε έντονα συνεσταλμένη στάση με την κεφαλή προς τα ανατολικά. Οι νεκροί είχαν ταφεί ντυμένοι και στολισμένοι όπως μαρτυρούν τα χάλκινα εξαρτήματα ενδυμασίας (περόνες, πόρπες) και τα χάλκινα κοσμήματα (βραχιόλια, δακτυλίδια, σφηκωτήρες, περιδέραια κ.α.) που βρέθηκαν μέσα στους πίθους.

    Πήλινα αγγεία πόσης (κύπελλα) και μεταφοράς υγρών (αμφορείς, οινοχόες) εξ άλλου συνόδευαν συχνά τους νεκρούς.

     

    Ευρήματα
  • ΛΑΜΙΑ - Θέση Ταράτσα, Αγ. Παρασκευή

    Άγνωστο αρχαίο νεκροταφείο εντοπίσθηκε στη θέση Ταράτσα, Αγ. Παρασκευή, του οποίου ερευνήθηκαν συνολικά 112 τάφοι. Το ενδιαφέρον αυτού του νεκροταφείου έγκειται όχι μόνον στο γεγονός ότι σηματοδοτεί μία νέα αρχαιολογική θέση, αλλά και στη διαχρονικότητα χρήσης του χώρου δεδομένου ότι οι τάφοι κλιμακώνονται χρονολογικά από την ύστερη γεωμετρική εποχή (9ος αι. π.Χ.) μέχρι τους ύστερους βυζαντινούς χρόνους.

    Τυπολογικά οι παλαιότεροι-πρωτογεωμετρικοί- ανήκουν στην κατηγορία των κιβωτιόσχημων, με τις πλευρές τους και το κάλυμμά τους από μονόλιθες αδροκομμένες πλάκες. Μέσα σε αυτούς είχαν ταφείανά ένας νεκρός συνεσταλμένος. Μερικοί από αυτούς καλύπτονταν από τυμβοειδές έξαρμα και λίθινο μανδύα. Οι νεκροί στον τάφο συνοδεύονταν κυρίως από αγγεία πόσης και υγρών. Αγγεία είχαν σε μερικές περιπτώσεις τοποθετηθεί και έξω από τον τάφο.

    Από τους νεότερους τάφους οι είκοσι ήταν κεραμοσκεπείς και οι υπόλοιποι ήταν λάκκοι ακανόνιστοι με επενδυμένες τις μακρές πλευρές τους από μικρές πλακαρές πέτρες. Περιείχαν όλοι από ένα νεκρό τοποθετημένο ύπτιο εκτάδην και ήταν στην πλειονότητά τους ακτέριστοι.

    Περί τα 100μ νοτιότερα του νεκροταφείου μέσα στο χάνδακα βρέθηκαν λείψανα οικοδομημάτων της μυκηναϊκής εποχής, ενώ προς τα βόρεια του νεκροταφείου αποκαλύφθηκε κυκλική λιθόστρωτη κατασκευή άγνωστης ακόμη χρήσης.

     

    Ευρήματα
  • ΛΑΡΙΣΑ - Δίλοφος

    Τον Σεπτέμβριο του 1993, στην περιοχή της Κοινότητας Διλόφου, νότια της Λάρισας, μία μεγάλη έκπληξη μας περίμενε σε βάθος 1,50 μ. από την επιφάνεια του εδάφους, όπου κάτω από το στρώμα αλλουβιακών επιχώσεων από το παρακείμενο ρεύμα, εντοπίστηκαν λείψανα κατοίκησης μυκηναϊκών χρόνων.

    Στην κτηματική περιφέρεια του Δίλοφου μας ήταν ήδη γνωστές από παλιά, μια μαγούλα νεολιθικής περιόδου και η θέση των κλασικών χρόνων επάνω στο ύψωμα "Λιβαδάκι".

    Ο μυκηναϊκός οικισμός απλώνεται στην πεδινή έκταση μεταξύ του παραπάνω υψώματος στα δυτικά και σε μια σειρά χαμηλότερων εξάρσεων στα ανατολικά του.

    Η σωστική ανασκαφή που διενεργήθηκε περιορίστηκε στο πλάτος της τάφρου. Μ' αυτήν ήλθαν στο φως οικιστικά λείψανα και κεραμική (αβαφής χονδροειδής, μονόχρωμη και γραπτή), βάσει της οποίας ο χώρος κατοικήθηκε από την υστεροελλαδική ΙΙΙ περίοδο, μέχρι και τα πρωτογεωμετρικά χρόνια.

    Ο εντοπισμός του μυκηναϊκού αυτού οικισμού εμπλουτίζει τις γνώσεις μας για τη συγκεκριμένη περίοδο, της οποίας τα λείψανα από το εσωτερικό της Θεσσαλίας είναι μέχρι σήμερα λιγοστά.

     

    Ευρήματα
  • ΛΑΡΙΣΑ - Κοιλάδα Τεμπών

    Βορειοανατολικά του χωριού Ιτέα, στην κοιλάδα των Τεμπών, βρέθηκε και ανασκάφθηκε ένας κιβωτιόσχημος τάφος.

    Ο τάφος είχε κατεύθυνση από βορρά προς νότο και διαστάσεις 2,81μ.x 1,55μ.

    Τα τοιχώματά του ήταν κτισμένα με ντόπιες γκριζοπράσινες σχιστολιθικές πέτρες, ενώ από το ίδιο υλικό ήταν και οι καλυπτήριες πλάκες του.

    Στη νότια πλευρά του σχηματίζονταν ένα είδος "εισόδου" με την προέκταση των δύο μακρών πλευρών του κατά 0,50μ. περίπου. Η "είσοδος" κλεινόταν με μία όρθια τοποθετημένη σχιστολιθική πλάκα.

    Στο εσωτερικό του τάφου βρέθηκαν τα οστά τριών σκελετών σε εκτεταμένη στάση. Ως κτέρισμα ο τάφος περιείχε μόνο ένα χυτροειδές αγγείο τοποθετημένο στην νοτιοανατολική του γωνία.

     

    Ευρήματα
  • ΛΑΡΙΣΑ - Αιγάνη

    Στα όρια των νομών Λάρισας-Πιερίας και δεξιά της εθνικής οδού από Λάρισα προς Θεσσαλονίκη εκτείνεται ο αρχαιολογικός χώρος της Αιγάνης.

    Πρόκειται για τα λείψανα μιας οχυρωμένης πόλης, κτισμένης στη βόρεια και δυτική πλευρά του υψώματος "Καραλή". Η ακρόπολη της, τειχισμένη σύμφωνα με το ισόδομοορθογώνιο σύστημα δόμησης, καταλαμβάνει την κορυφή του παραπάνω υψώματος.

    Στη δυτική πλευρά του υψώματος διενεργήθηκε σωστική ανασκαφή, με την οποία ήλθαν στο φως λιγοστά αρχιτεκτονικά λείψανα (τμήματα τοίχων οικιών).

    Οι τοίχοι στηβάση τους ήταν κτισμένοι με αργές πέτρες και συνδετικό υλικό λάσπη και στην ανωδομή τους με πλιθιά. Η πλειονότητα της κεραμικής που συλλέχθηκε ανήκει σε αγγεία, άβαφη ή απλώς επιχρισμένα, καθημερινής χρήσεως: αμφορείς, πιθάρια, χύτρες, λεκανίδες, αρυτήρες, ψαροπινάκια.

    Λιγοστή ήταν η μελαμβαφής ή ερυθροβαφής κεραμεική, καθώς και αυτή με ανάγλυφη διακόσμηση μακριών πετάλων. Από τα υπόλοιπα ευρύματα της ανασκαφής αναφέρουμε: αγνύθες (υφαντικά βάρη), σιδερένια καρφιά, τμήματα χάλκινων αντικειμένων, ένα χάλκινο νόμισμα αρκετά φθαρμένο, ενώ αξιοσημείωτος είναι ο μεγάλος αριθμός θαλάσσιων οστρέων.

    Βάσει των ανασκαφικών δεδομένων, κυρίως της κεραμικής, η κατοίκηση στην περιοχή χρονολογείται στους ελληνιστικούς χρόνους.

    Ποια ήταν όμως αυτή η πόλη, η κτισμένη σ' ένα τόσο στρατηγικό σημείο, όπως το ύψωμα "Καραλή", από το οποίο έχει κανείς τη δυνατότητα οπτικής επαφής μέχρι πέρα από τον Πλαταμώνα προς βορρά και μέχρι την κοιλάδα των Τεμπών προς νότο, ενώ ταυτόχρονα βρίσκεται και τόσο κοντά στη θάλασσα;

    Μήπως πρόκειται για την μακεδονική πόλη Φίλα, την πόλη που ίδρυσε ο βασιλιάς Δημήτριος Β' προς τιμή της μητέρας του και η θέση της ως σήμερα είναι υπόσυζήτηση; Η περαιτέρω έρευνα στον αρχαιολογικό χώρο της Αιγάνης ίσως δώσει λύση στο παραπάνω ερώτημα.

     

    Ευρήματα
  • ΕΥΡΗΜΑΤΑ: ΙΣΤ' Εφορία Προϊστορικών & Κλασικών Αρχαιοτήτων - Θεσσαλονίκη

    Πήλινο ειδώλιο, που βρέθηκε στην Τούμπα Θεσσαλονίκης.

    Πήλινο ειδώλιο, που βρέθηκε στην Τούμπα Θεσσαλονίκης.

    Ομοίωμα ναΐσκου, που βρέθηκε στην Τούμπα Θεσσαλονίκης.

  • Φιαλίδιο, που βρέθηκε στην Τούμπα Θεσσαλονίκης.

    Μικρή υδρία, που βρέθηκε στην Τούμπα Θεσσαλονίκης.

    Μικρός σκύφος, που βρέθηκε στην Τούμπα Θεσσαλονίκης.

  • Μικύλλο κανθαροειδές αγγείο, που βρέθηκε στην Τούμπα Θεσσαλονίκης.

    Πήλινη λεκανίδα, που βρέθηκε στην Τούμπα Θεσσαλονίκης.

    Φύλλα χρυσού από νεκροταφείο στην Τούμπα Θεσσαλονίκης.

  • Ασημένιο τετράδραχμο. Από νεκρoταφείo στον Πεντάλοφο Θεσσαλονίκης.

    Zεύγος χρυσών πορπών. Από νεκρoταφείo στον Πεντάλοφο Θεσσαλονίκης.

    Zεύγος χρυσών ενωτιών, που βρέθηκε στον Πεντάλοφο Θεσσαλονίκης.

  • ΠΙΕΡΙΑ - Νέος Παντελεήμων - Θέση Κουκούλα Πλαταμώνα

    Στο νομό Πιερίας βρέθηκαν τμήματα αγωγών νερού σε κοντινές μεταξύ τους περιοχές. Ο ένας αποκαλύφθηκε κατά τη διάρκεια ερευνητικών τομών στο λόφο Κουκούλα-Πλαταμώνα. Πρόκειται για πήλινο, ανοιχτό αγωγό, στην επιφάνεια του εδάφους, με κατηφορική κλίση. Είναι φτιαγμένος σε κομμάτια, των οποίων τα πλαϊνά τοιχώματα στη μία τους άκρη έχουν κλίση προς τα μέσα.

    Έτσι το κάθε κομμάτι μπαίνει μέσα στο άλλο και η ροή του νερού είναι ομαλή. Ο αγωγός σκεπάζεται με τετράγωνους πλίνθους. Οι κάτοικοι της γύρω περιοχής μιλούν για μια πηγή, η οποία υπήρχε παλαιότερα σε υψηλότερο σημείο.

    Τμήμα ενός δεύτερου αγωγού νερού αποκαλύφθηκε σε αγροτικό δρόμο πρόσβασης προς την ζώνη εργασίας του αγωγού και στην ίδια τη ζώνη εργασίας, στην περιοχή του σημερινού χωριού του Νέου Παντελεήμονα. Αποτελείται από πήλινους κυλινδρικούς σωλήνες με ειδικά διαμορφωμένες άκρες, έτσι ώστε ο ένας να εφαρμόζει στον άλλο. Οι ενώσεις μονώνονται με υδραυλικό κονίαμα. Πάνω από τις ενώσεις τοποθετούνται κεραμίδες για προστασία της μόνωσης

    Ο αγωγός βρίσκεται γύρω στα 10εκ. κάτω από το έδαφος.

    Σύμφωνα με μαρτυρίες κατοίκου του χωριού ο αγωγός, εμφανής μέχρι πρόσφατα, ακολουθούσε τις κλίσεις των γύρω λόφων, μετέφερε νερό από τις πηγές του “Αϊ Γιάννη" ή θέση "Κεραμίδα" και την πηγή "Καρυές στο λάκκο", στο Κάστρο του Πλαταμώνα.

    Το Κάστρο βρίσκεται στις νοτιοανατολικές παρειές του Ολύμπου και αναφέρεται σε κείμενα για πρώτη φορά τον 13ο αιώνα και ήδη στη μεσοβυζαντινή περίοδο (10ος-11ος αιώνας) τα τείχη του πρέπει να περιέκλειαν τουλάχιστον έναν ναό και οικισμό. Στο εσωτερικό της ακρόπολης του Κάστρου, δεξιά από την πύλη, σώζεται μία ορθογώνια κλειστή δεξαμενή.

    Έτσι σε περιόδους πολιορκίας το Κάστρο εφοδιαζόταν κανονικά με νερό από τις απέναντι πλαγιές του Ολύμπου.

     

  • ΠΙΕΡΙΑ - Κορινός-Θέση Κρανιά

    Η έναρξη της ανασκαφικής δραστηριότητας με αφορμή τον αγωγό φυσικού αερίου γίνεται στο νομό Πιερίας, περιοχή με αστείρευτη φυσική γοητεία που οι Μακεδόνες διάλεξαν για τη δημιουργία των οικισμών και των ιερών τους κέντρων. Στην περιοχή της Κρανιάς Κορινού ο αγωγός διέρχεται από ελληνιστικό οικισμό.

    Τα διάφορα αντικείμενα της καθημερινής ζωής, χάλκινες εφηλίδες, καρφιά, πήλινα σφοντύλια, περόνες, αγνίθες, κεραμική, κ.α. συλλέγονται προσεκτικά κατά τη διάρκεια της ανασκαφής

    Μία πρώτη μελέτη, κυρίως των νομισμάτων που προήρθαν από την ανασκαφή, σημαντικά σε αριθμό, αν κρίνει κανείς από το μέγεθος διάνοιξης (1,80 βάθος x1,50 πλάτος), δείχνει μεγάλη χρονολογική διάρκεια του συγκεκριμένου οικισμού.

    Εδώ παρουσιάζονται τμήματα οικιών και μία εστία, έτσι όπως εμφανίστηκαν μέσα στο όρυγμα. Για τους τοίχους έχουν χρησιμοποιηθεί αργοί λίθοι με λάσπη ως συνδετικό υλικό.

    Μία πιο εκτεταμένη ανασκαφική έρευνα στον οικισμό μπορεί να μας δώσει αξιόλογες πληροφορίες για την εγκατάσταση, την κοινωνική δομή, το βιοτικό επίπεδο και την οικονομία των Μακεδόνων χωρικών, σε μια περίοδο μεγάλων και διαρκών πολιτικών αλλαγών.

     

  • 9η εφορεία βυζαντινών αρχαιοτήτων - Θεσσαλονίκη

    Τα αρχαία νεκροταφεία αποτελούνπάντοτεπολύτιμη πηγή πληροφοριών για την καθημερινή ζωή των αρχαίων κατοίκων.

    Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι μαζί με τους νεκρούς θάβονταν και αντικείμενα καθημερινής χρήσης (αγγεία, κοσμήματα, όπλα, κ.λπ.). Ορισμένοι τάφοι -πολυτελέστατοι- έφεραν επίσης γραπτή διακόσμηση.

    Στα χριστιανικά χρόνια η συνήθεια να θάβονται και αντικείμενα μαζί περιορίστηκε σε απλά πήλινα αγγεία και γυάλινα μυροδοχεία και γύρω στον 6οαι. μ.Χ. εξαφανίστηκε για μερικούς αιώνες.

    Στη Θεσσαλονίκη τα αρχαία νεκροταφεία εκτείνονται ανατολικά και δυτικά των αρχαίων τειχών. Το δυτικό νεκροταφείο εντοπίζεται σήμερα σε ένα μεγάλο τμήμα του δήμου Αμπελοκήπων, ενώ το ανατολικό στην περιοχή των κοιμητηρίων της Ευαγγελιστρίας και του Πανεπιστημίου.

    Οι ανασκαφικές έρευνες άρχισαν γύρω στα 1960 και συνεχίζονται. Γίνονται πάντα με αφορμή τη σύγχρονη ανοικοδόμηση και τα δημόσια έργα. Οι τάφοι και τα ευρήματα χρονολογούνται από τα ελληνιστικά χρόνια έως και τον 6ο αιώνα u.X Από τότε και μετά οι Θεσσαλονικείς έθαβαν τους νεκρούς τους μέσαστην πόλη, στις αυλές των εκκλησιών. Η μετακίνηση αυτή οφείλεται κυρίως στις σλαβικές επιδρομές. Οι χώροι των αρχαίων νεκροταφείων επαναχρησιμοποιήθηκαν στα μεταβυζαντινά χρόνια ως τόπος ταφής από Μουσουλμάνους, Εβραίους και αργότερα Χριστιανούς (βλ. σημερινά κοιμητήρια Αγίας Παρασκευής, Ευαγγελιστρίας, Αρμενικό, κλπ.).

    Οι τάφοι των πρώτων αιώνων του Χριστιανισμού, (ανεξάρτητα εάν ήτανεθνικοί ή Χριστιανικοί) ήταν κυρίως απλά ορύγματα στο έδαφος με κάλυψη μεγάλων λίθων ή πλακών (λακκοειδείς), κτιστοί ορθογώνιοι (κιβωτιόσχημοι) ή μόνον μερικές κεραμίδες που σκέπαζαν τον νεκρό (καλυβίτες). Περιείχαν έναν νεκρό και ειδικά οι κιβωτιόσχημοι δυο ή τρεις.

    Στον 4οαιώνα μ.Χ και εξής, κυριαρχεί ο τύπος του καμαροσκεπούς θαλαμοειδούς τάφου που χρησιμοποιούνταν ο ίδιος για πολλά χρόνια και για πολλούς νεκρούς

    Στα αρχαία νεκροταφεία υπήρχαν και άλλα, πλην των ταφών, κτίσματα - ναοί, μαρτύρια (δηλ. ναοί προς τιμήν και εις ανάμνησιν μαρτύρων της Χριστιανικής πίστης, που ανεγείρονταν στον τόπο του μαρτυρίου τους), δεξαμενές νερού για την εξυπηρέτηση των επισκεπτών, κλπ.

     

    Ευρήματα
  • ΣΕΡΡΕΣ - Προμαχώνας-Περιοχή Κλειδίου

    Τον Ιούνιο του 1993 πραγματοποιήθηκε ανασκαφή νεκροταφείου στην περιοχή του Κλειδίου στον Προμαχώνα. Η γενικότερη ιστορία της θέσης αυτής είναι σημαντική και καθοριστική για το ρόλο του Βυζαντίου στην ευρύτερη περιοχή.

    Ο Βασίλειος Β' ο Βουλγαροκτόνος με τη μάχη του Κλειδίου (1014) έδωσε το τελειωτικό και καθοριστικό πλέον χτύπημα εναντίον του ισχυρού τσαρικού κράτους.

    Το βυζαντινό κράτος που στηριζόταν σε μακραίωνες παραδόσεις, απέδειξε για άλλη μια φορά την υπεροχή του. Ο τολμηρός τσάρος δεν μπόρεσε να νικήσει στην αναμέτρηση με την βυζαντινή πολεμική τέχνη, την στρατιωτική οργάνωση και τα τεχνικά μέσα της γηραιάς αυτοκρατορίας. Οι στρατηγοί και οι διοικητέςτου άρχισαν να τον εγκαταλείπουν. Το 1005 έπεσε το Δυρράχιο στα χέρια του βυζαντινού Αυτοκράτορα ύστερα από προδοσία.

    Το τελειωτικό όμως χτύπημα δόθηκε τον Ιούλιο του 1014, ύστερα από μακροχρόνιους αγώνες, για τους οποίους γνωρίζουμε ελάχιστα. Σε μια στενή διάβαση της οροσειράς Βελάσιτζα, που είναι γνωστή ως Κλειδίον, στην περιοχή του Άνω Στρυμώνα, ο στρατός του Σαμουήλ κυκλώθηκε και κατατροπώθηκε. Ο τσάρος βέβαια κατόρθωσε να διαφύγει στην Πρίλαπο ένα μεγάλο όμως τμήμα του στρατού του βρήκε το θάνατο, ενώ ένα ακόμα μεγαλύτερο αιχμαλωτίστηκε.

    Μετά από αυτό το κράτος του Σαμουήλ κατόρθωσε να επιζήσει μερικά ακόμα χρόνια. Ο Βασίλειος εισήλθε θριαμβευτικά στην Αχρίδα. Είχε πετύχει τον στόχο του: Ολόκληρη η βαλκανική χερσόνησος βρισκόταν και πάλι υπό το βυζαντινό σκήπτρο.

     

  • ΕΥΡΗΜΑΤΑ: Αττική - Ιερά Οδός

    Τμήμα της αρχαίας Ιεράς Οδού, μετά τον καθαρισμό. Στο βάθος διακρίνεται η Λίμνη Κουμουνδούρου.

    Τμήμα της αρχαίας Ιεράς Οδoύ, μετά τον καθαρισμό. Στο βάθος διακρίνεται ο Λόφος της Ηχούς.

  • ΕΥΡΗΜΑΤΑ: Βοιωτία - Θέση Βάγια

    Επιτύμβια στήλη, η οποία χρησιμοποιήθηκε ως υλικό δόμησης σε ρωμαϊκή αγροικία Βάγια Βοιωτίας.

    Στήλη Πολυξένιδος. Από το κλασικό νεκροταφείο στην περιοχή Βάγια Βοιωτίας.

    Επιτύμβια στήλη η οποία βρέθηκε σε δύο κομμάτια, ως υλικό δόμησης στην περιοχή Βάγια Βοιωτίας.

  • Διακρίνεται καθαρά το όνομα της επιτύμβιας στήλης.

    Επιτύμβια αετωματική στήλη. Βρέθηκε σε δεύτερη χρήση στην περιοχή Βάγια Βοιωτίας.

    'Κορινθιακός' αρύβαλλος, ο οποίος βρέθηκε στο κλασικό νεκροταφείο στην περιοχή Βάγια Βοιωτίας.

  • 'Κορινθιακός' αρύβαλλος, ο οποίος βρέθηκε στο κλασικό νεκροταφείο στην περιοχή Βάγια Βοιωτίας.

    'Κορινθιακός' αρύβαλλος, ο οποίος βρέθηκε στο κλασικό νεκροταφείο στην περιοχή Βάγια Βοιωτίας.

    'Κορινθιακός' αρύβαλλος, ο οποίος βρέθηκε στο κλασικό νεκροταφείο στην περιοχή Βάγια Βοιωτίας.

  • 'Κορινθιακός' αρύβαλλος, ο οποίος βρέθηκε στο κλασικό νεκροταφείο στην περιοχή Βάγια Βοιωτίας.

    Θραύσματα 'κορινθιακών' αρυβάλλων. Βάγια Βοιωτίας.

    Ελλιπείς 'κορινθιακοί' αρύβαλλοι, απο την περιοχή Βάγια Βοιωτίας.

  • Επιλογή απο αρυβάλλoυς 'κορινθιακού' τύπου που χρησιμοποιήθηκαν ως ταφικά αγγεία στο κλασικό νεκροταφείο στην περιοχή Βάγια Βοιωτίας.

    Επιλογή απο αρυβάλλoυς 'κορινθιακού' τύπου που χρησιμοποιήθηκαν ως ταφικά αγγεία στο κλασικό νεκροταφείο στην περιοχή Βάγια Βοιωτίας.

  • ΕΥΡΗΜΑΤΑ: Αμφίκλεια - Θέση Βρίλια

    Κωδωνόσχημος ερυθρόμορφος κρατήρας. Στη μία όψη παράσταση Σατύρoυ που καταδιώκει Νύμφη Δεύτερο μισό 5ου αι. π.Χ.

    Στην άλλη όψη ντυμένη ανδρική μορφή.

    Ελλιπής κωδωνόσχημος ερυθρόμορφος κρατήρας. Στη μία όψη παράσταση σκηνής γυναικωνίτου. Δεύτερο μισό 5ου αι. π.Χ.

  • Στην άλλη όψη κεφαλή γυναικός κατά κρόταφο (Περσεφόνη;).

    Ελλιπής κωδωνόσχημoς κρατήρας με διακόσμηση και στις δύο όψεις πλοχμού κίσσου. Δεύτερο μισό 5ου αι. π.Χ.

    Μελαμβαφής πελίκη με διακόσμηση ταινίας από επίθετο αραιωμένο πηλό. Τέλη 5ου αι. π. Χ.

  • Μελαμβαφής πελίκη. Τέλη 5ου αι. π.Χ.

    Μελαμβαφείς βοιωτικοί κάνθαροι με χαμηλό πόδι. Δεύτερo μισό 5ου αι. π.Χ.

    Μελαμβαφείς βοιωτικός κάνθαρος με ψηλό πόδι. Δεύτερο μισό 5ου αι. π.Χ.

  • Μελαμβαφείς κοτύλες. Τέλη 5ου - αρχές 4ου αι. π.Χ.

    Μελαμβαφές κύπελλο και πεπιεσμένο ληκύθιο με ανάγλυφες ραβδώσεις. Τέλη 5ου αι. π.Χ.

    Ελλιπείς κυλικόσχημοι μελαμβαφείς σκύφοι. 5ος αι. π.Χ.

  • Ελλιπές μελαμβαφές κανθαρόσχημο κύπελλο 4ος αι. π.Χ.

    Ελλιπής μελαμβαφής σκύφος. 5ος αι. π.Χ.

    Ελλιπής μελαμβαφής σκύφος 5ος αι. π.Χ.

  • Μελαμβαφείς ελλιπείς κoτύλες. Δεύτερο μισό 4ου αι. π.Χ.

    Ελλιπής μελαμβαφής γαμικός λέβης. 4ος αι. π.Χ.

    Ελλιπής μελαμβαφής κύλικα. 5ος αι. π.Χ.

  • Μελαμβαφή φιαλίδια (αλατιέρες,) 5ος - 4ος αι. π.Χ.

    Ελλιπής άβαφη πρόχους. 4ος αι. π.Χ.

    Ελλιπείς μελαμβαφείς κυλικόσχημοι σκύφοι 5ος αι. π.Χ.

  • Χάλκινη φιάλη με λαβές. 5ος αι. π.Χ.

    Χάλκινη φουρκέτα. 5ος αι. π.Χ.

  • ΕΥΡΗΜΑΤΑ: Φθιώτιδα - Παλαιοχώρι - Θέση Παληόβρυση

    Ελλιπής αμφορίσκος με διακόσμηση μετώπης με μαίανδρο 9ος αι. π.Χ.

    Χάλκινο περίαπτο (σφραγίδα;). Πτηνό πάνω σε τροχό 8ος αι. π Χ.

    Χάλκινο περίαπτo. 8ος αι. π Χ.

  • Χάλκινο περίαπτo. 8ος αι. π Χ.

    Χάλκινος τροχός. 8ος αι. π Χ.

    Χάλκινες χάνδρες. 9ος αι. π.Χ.

  • Χάλκινοι σφηκωτήρες. 9ος αι. π.Χ.

    Χάλκινα δακτυλίδια. 9ος αι. π.Χ.

    Χάλκινη τοξωτή πόρπη. 9ος αι. π.Χ.

  • Χάλκινο βραχιόλι. 8ος αι. π Χ.

    Ζεύγος χάλκινων περονών. 8ος αι. π.Χ.

  • ΕΥΡΗΜΑΤΑ: Λαμία – Θέση Ταράτσα, Αγ. Παρασκευή

    Μόνωτο κύπελλο. 12ος αι. π.Χ.

    Χειροποίητη πρωτογεωμετρική λήκυθος. 9ος αι. π.Χ.

    Μελαμβαφής τριφυλλόστομη οινοχόη. 9ος αι. π.Χ.

  • Πρωτογεωμετρικός ευρόστομος μελαμβαφής αμφορέας. 9ος - 8ος αι. π Χ.

  • ΕΥΡΗΜΑΤΑ: Λάρισα - Θέση Δίλοφος

    Οπισθότμητη πρόχους από τον οικισμό Διλόφου.

    Κεραμεική από τον μυκηναϊκό οικισμό Διλόφου.

    Κεραμεική από τον μυκηναϊκό οικισμό Διλόφου.

  • Κεραμεική από τον μυκηναϊκό οικισμό Διλόφου.

  • ΕΥΡΗΜΑΤΑ: Λάρισα - Θέση Κοιλάδα Τεμπών

    Χυτροειδές αγγείο που βρέθηκε σrον τάφο στην κοιλάδα των Τεμπών.

  • ΕΥΡΗΜΑΤΑ: Λάρισα - Θέση Αιγάνη

    Κεραμεική ελληνιστικών χρόνων από την ανασκαφή οτον αρχαιολογικό χώρο Αιγάνης.

    Κεραμεική ελληνιστικών χρόνων από την ανασκαφή οτον αρχαιολογικό χώρο Αιγάνης.

    Κεραμεική ελληνιστικών χρόνων από την ανασκαφή οτον αρχαιολογικό χώρο Αιγάνης.

  • ΕΥΡΗΜΑΤΑ: Θεσσαλονίκη - Πόλη

    Αγγεία που βρέθηκαν στο δυτικό νεκροταφείο στις οδούς Λαγκαδά και Αγ Δημητρίου, στην πόλη της Θεσσαλονίκης.

    Παλαιοχριστιανικός ενεπίγραφος αποθηκευτικός αμφορέας που έχει γραμμένο στον ώμο του το όνομα του ιδιοκτήτη του και βρέθηκε μαζί με άλλους παρόμοιους στην οδό Αγ. Δημητρίου Θεσσαλονίκης.

    Επιλογή από ταφικά αγγεία από τον 3ο έως τον 6ο αιώνα μ.Χ., από τα οποία ένα είναι εφυαλωμένο μεταβυζαντινό και δε γνωρίζουμε αν προέρχεται από τάφο.

  • Χρυσά ενώτια που βρέθηκαν στο δυτικό νεκροταφείο στην πόλη της Θεσσαλονίκης.

    Πήλινο ειδώλιο, που βρέθηκε στην Τούμπα Θεσσαλονίκης.

    Πήλινο ειδώλιο, που βρέθηκε στην Τούμπα Θεσσαλονίκης.

  • Ομοίωμα ναΐσκου, που βρέθηκε στην Τούμπα Θεσσαλονίκης.

    Φιαλίδιο, που βρέθηκε στην Τούμπα Θεσσαλονίκης.

    Μικρή υδρία, που βρέθηκε στην Τούμπα Θεσσαλονίκης.

  • Μικρός σκύφος, που βρέθηκε στην Τούμπα Θεσσαλονίκης.

    Μικύλλο κανθαροειδές αγγείο, που βρέθηκε στην Τούμπα Θεσσαλονίκης.

    Πήλινη λεκανίδα, που βρέθηκε στην Τούμπα Θεσσαλονίκης.

  • Φύλλα χρυσού από νεκροταφείο στην Τούμπα Θεσσαλονίκης.

    Ασημένιο τετράδραχμο. Από νεκρoταφείo στον Πεντάλοφο Θεσσαλονίκης.

    Zεύγος χρυσών πορπών. Από νεκρoταφείo στον Πεντάλοφο Θεσσαλονίκης.

  • Zεύγος χρυσών ενωτιών, που βρέθηκε στον Πεντάλοφο Θεσσαλονίκης.